Bushido


Kodeks Bushido, czyli reguły życia według samurajów

Osobom, które chciałyby poszerzyć swoją wiedzę na temat „bushido”, które chciałyby mieć swoje własne zdanie dotyczące kodeksu polecam wyjątkowe dzieło „Bushido Dusza Japonii”. Autor Nitobe Inazo przedstawił własną interpretację Kodeksu Samurajów – Bushido, aby przedstawić sposób w jaki ludzie (tutaj samurajowie) powinni się zachowywać się w swoim osobistym oraz zawodowym życiu. Po raz pierwszy w historii niepisane zasady Japońskiego honoru i rycerskości zostały skodyfikowane i opublikowane w formie przystępnego tekstu.

Bushido (dosł. Droga Wojownika) zmieniło się w najważniejszy współczesny pamflet filozoficzny opublikowany kiedykolwiek przez japońskiego autora i stało się światowym bestsellerem. Przetłumaczono je na dziesięć języków a Nitobe wkrótce stał się najsłynniejszym Japończykiem początku XXw. Został później wpływowym urzędnikiem i podsekretarzem Ligi Narodów. Jego podobizna znalazła się na banknocie 5000 jenów (od 1984 do 2004 roku).

Osiem Cnót Bushido

I. Prawość lub Sprawiedliwość

Tu Nitobe nawiązuje do prawości sztuki walki, ale później często odnosił się do prawości osobistej: zachowania w zgodzie w absolutną moralnością, taką która wykracza poza zwykłą logikę.

Prawość lub Sprawiedliwość jest najsilniejszą z cnót Bushido. Pewien bardzo znany samuraj zdefiniował ją w następujący sposób: „Prawość jest to moc decydowania o kierunku postępowania w zgodzie w rozumem, bez wahania; umrzeć kiedy śmierć jest właściwa, uderzyć kiedy uderzenie jest właściwe’. Inny wypowiadał się o niej w następujących słowach: ‘Prawość to szkielet, który daje twardość i posturę. Bez kości głowa nie mogłaby spoczywać na szczycie kręgosłupa, nie ruszyły by się ręce ani nie stanęły stopy. Bez Prawości ani talent ani nauka nie uczynią z człowieka samuraja.”

 

II. Odwaga

 

W tym i innych miejscach w oryginalnym tekście wyraźnie zaznacza się wpływ Konfucjusza:

Odwaga godna jest zaliczenia do cnót tylko jeśli używa się jej w sprawach Prawych i Słusznych. W swoich Analektach Konfucjusz powiedział: ‘Świadomość tego co właściwe i nie robienie tego obnaża brak odwagi.’ Krótko mówiąc: ‘Odwaga to robienie tego co właściwe.’

 

III. Dobroć lub Litość

 

Ponownie daje się zauważyć wpływ starożytnych filozofów chińskich (ciekawe kiedy Chiny ponownie staną się tak skutecznym eksporterem życiowej mądrości jak miało to miejsce tysiące jak temu).

 

Miłość, wielkoduszność, przywiązanie do innych, sympatia i współczucie są znamionami Dobroci, najwyższej właściwości ludzkiej duszy. Zarówno Konfucjusz jak i Mencjusz często powtarzali, że największym wymogiem stawianym władcy jest Dobroć.

 

IV. Uprzejmość

 

Dostrzeżenie różnicy pomiędzy uprzejmością a służalczością, może być trudnym zadaniem dla człowieka, który nie spędził w Japonii wystarczająco dużo czasu.

 

Każdy „zachodni” turysta uważa, że grzeczność i dobre maniery są charakterystycznymi cechami Japończyków. Ale Uprzejmość powinna być wyrazem szacunku dla uczuć innych; kiepska to cnota jeśli umotywowana jest wyłącznie obawą naruszenia dobrego smaku. W swojej najwyższej formie Uprzejmość zbliża się do miłości.

 

V. Uczciwość i szczerość

 

Według Nitobe, prawdziwy samuraj gardzi pieniędzmi wierząc, że „człowiek musi podchodzić do pieniędzy z niechęcią, ponieważ bogactwo przesłania mądrość”. Dlatego dzieci wysokich rangą samurajów wychowywane były w przekonaniu, że rozmowa o pieniądzach wskazuje na brak taktu, a ignorancja w zakresie wartości różnych monet wskazuje na dobre pochodzenie. Napisał:

 

Bushido zachęcało do oszczędności, nie tyle ze względów ekonomicznych ale jako ćwiczenie abstynencji. Luksus postrzegało jako największe utrapienie ludzkości, a od kasty wojowników wymagana była surowa prostota. Źródłem przychodu samuraja była ziemia, a jeśli miał ochotę mógł zająć się drobnym farmerstwem. Jednak wszelkie maszyny liczące i abakus były odrzucane. To socjalne porozumienie utrzymywało równowagę w dystrybucji majątku, zapewniając, że bogactwo nie będzie się gromadzić w rękach najpotężniejszych władców.

 

VI. Honor

 

Pomimo tego, że Bushido dotyczy wojowników i żołnierzy, objaśnienie przygotowane przez Nitobe w równej mierze porusza kwestie osobiste, niezwiązane z walką:

 

Poczucie honoru, silna świadomość własnej godności i wartości, charakteryzowały samuraja. Narodził się i został wychowany aby cenić obowiązki i przywileje swojej profesji. Strach przez hańbą, niczym miecz wisiał nad głową każdego wojownika… stąd słynne obrażanie się przy najmniejszej nawet prowokacji, które potem stało się źródłem kpin jako ‘nadmierna popędliwość’. Jak mówi popularne porzekadło: ‘Prawdziwa cierpliwość oznacza znoszenie rzeczy nie do zniesienia.” Wielki Ieyasu pozostawił potomnym kilka maksym, pośród których można znaleźć następujące: ‘Nikomu nie wyrzucaj, ale zawsze zwracaj baczną uwagę na swe własne niedociągnięcia… Wyrozumiałość to podstawa długiego żywota.”

 

VII. Lojalność

W świecie pracowników japońskich korporacji, trudne warunki ekonomiczne ostatnich dwóch dekad zadały potężny cios sposobowi pojmowania pojęcia lojalności. Pomimo to, w porównaniu do swobodnej amerykańskiej kultury biznesu, lojalność wciąż jest bardzo istotna dla japońskiego społeczeństwa.

 

Lojalność wobec przełożonego była najbardziej wyróżniającą się cnotą epoki feudalizmu. Wierność przejawia się pośród wielu różnych ludzi: gang kieszonkowców obiecuje posłuszeństwo swojemu przywódcy. Jednak wyłącznie w honorowym kodeksie rycerskim Lojalność zajmuje pozycję o tak istotnym znaczeniu.

 

VIII. Charakter i Samokontrola

Co jest źródłem prosperity narodu japońskiego? Sądzę, że cnoty Charakteru i Samokontroli mogą wiele wyjaśnić.

 

Pierwszym celem edukacji samuraja było ukształtowanie Charakteru. Subtelniejsze aspekty takie jak rozwaga, inteligencja i dialektyka nie były już tak istotne. Wyższość intelektualna budziła ogromny szacunek, ale samuraj był w istocie człowiekiem czynu.